Κατηγορίες

«Ο Άλλος εν διωγμώ» και άλλα 22 βιβλία με αφορμή τη Διεθνή Ημέρα Μνήμης για τα Θύματα του Ολοκαυτώματος

«Ο Άλλος εν διωγμώ» και άλλα 22 βιβλία με αφορμή τη Διεθνή Ημέρα Μνήμης για τα Θύματα του Ολοκαυτώματος

 

Καθ' όλη τη διάρκεια της μακράς ιστορίας τους, οι Εβραίοι βρέθηκαν πολλές φορές στη θέση του «Άλλου εν διωγμώ» —κατατρεγμένοι, κυνηγημένοι, χωρίς πατρίδα— με φρικτό αποκορύφωμα τη συστηματική εξόντωσή τους κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, το Ολοκαύτωμα.

Στο βιβλίο Ο Άλλος εν διωγμώ. Η εικόνα του Εβραίου στη λογοτεχνία και στον κινηματογράφο, που δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1998 και κυκλοφόρησε ξανά, σε επαυξημένη έκδοση, το 2020, η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, ομότιμη καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και βραβευμένη με το «Μεγάλο Βραβείο Γραμμάτων για το έτος 2018», ξεκινώντας από το τρίπτυχο «πόλεμος, γενοκτονία, λογοτεχνία» καταθέτει μια συστηματική μελέτη της εικόνας του Άλλου σε περιόδους κρίσης και πολέμου και θέτει το ζήτημα των ορίων της αναπαράστασης με παράδειγμα τη γενοκτονία των Εβραίων. «Oι Eβραίοι της διασποράς, αφομοιωμένοι και ενσωματωμένοι στον ευρωπαϊκό πολιτισμό από τον 19ο αιώνα, αποδείχθηκαν, μέσα από τη διαδικασία της ναζιστικής γενοκτονίας, εντόπιοι ξένοι στις ευρωπαϊκές πατρίδες τους», γράφει η συγγραφέας στον πρόλογο του βιβλίου.

Στην Ελλάδα, ο παλμός της ιστορίας των Εβραίων χτυπά κατά κύριο λόγο στη Θεσσαλονίκη, καθώς, πριν από τον πόλεμο, αποτελούσαν το ένα τρίτο του πληθυσμού της. Την ιστορία τους φωτίζει μέσα από το έργο της η δρ. Ρένα Μόλχο, καθηγήτρια Ιστορίας του Ελληνικού Εβραϊσμού για πολλά χρόνια στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, η οποία έχει κάνει πολλές συνεντεύξεις με Έλληνες Εβραίους επιζώντες του Ολοκαυτώματος για το Shoah Visual History Foundation και έχει διευθύνει το ηλεκτρονικό πρόγραμμα συνεντεύξεων της Centropa στην Ελλάδα. Επιτομή του έργου της αποτελεί η μελέτη Το ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων: Μελέτες ιστορίας και μνήμης, στο οποίο εξετάζονται οι λόγοι για τους οποίους ο αφανισµός των Ελλήνων Εβραίων εξοβελίστηκε από την εθνική µνήµη και ιστορία. Για το έργο της Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης 1856-1919: Μια ιδιαίτερη κοινότητα, που πρωτοεκδόθηκε το 2001, τιμήθηκε με το Βραβείο Ακαδημίας Αθηνών. Το τελευταίο της βιβλίο, Οι αναμνήσεις του γιατρού Μεΐρ Γιοέλ, στο οποίο μελετά τη ζωή της κοινότητας από τα μέσα του 19ου έως και τις δύο πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, αποτελεί μια ουσιαστική συμβολή στην ιστορία της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης, μία από τις πιο σημαντικές και άγνωστες συνιστώσες της ζωής της πόλης.

Η Τζιοκόντα του Νίκου Κοκάντζη είναι «μια αληθινή ιστορία: η ιστορία πάθους που έζησε στη Θεσσαλονίκη την εποχή της γερμανικής Κατοχής ο έφηβος τότε συγγραφέας με μια νεαρή εβραιοπούλα. Η αφήγησή του περνάει από την παρθενική ανακάλυψη του θάμπους της σάρκας (ένα Άσμα Ασμάτων της αφύπνισης της επιθυμίας, της τελετουργίας των χαδιών) στη συνειδητοποίηση ότι οι συναντήσεις τους είναι πράξεις αντίστασης, κι από κει στην "αναχώρηση” της Τζιοκόντας και των δικών της για τους θαλάμους αερίων. Ο Κοκάντζης δεν είχε το κουράγιο να γράψει αυτό το βιβλίο παρά τριάντα χρόνια μετά. Ακόμα πάλλεται». Jean-Luc Douin, εφ. Le Monde, Δεκέμβριος 1999

Ο Νίκος Δαββέτας στην Εβραία νύφη φωτίζει µε πλάγιο τρόπο τα ανεπούλωτα τραύµατα της Ιστορίας· πρόκειται για ένα μυθιστόρημα που, σύμφωνα με τον Κώστα Μουρσελά «συνεχώς μας εκπλήσσει, συνεχώς ανατρέπει», καθώς ακολουθούμε μια νέα γυναίκα στην προσπάθειά της να διαλευκάνει το γερµανόφιλο παρελθόν του πατέρα της και ιδιαίτερα τον βαθµό ανάµειξής του στον αφανισµό των Ελλήνων Εβραίων της Θεσσαλονίκης.

Για το Ολοκαύτωµα της Θεσσαλονίκης και τα φαντάσµατα των χαµένων σεφαραδιτών Εβραίων που κυκλοφορούν έως σήµερα, αδικαίωτα, στους δρόµους της, μιλά και η Έλενα Χουζούρη στο πολυφωνικό και πολυεπίπεδο µυθιστόρηµά της Ο θείος Αβραάμ μένει πάντα εδώ.

Στη Θεσσαλονίκη της Κατοχής μάς μεταφέρει με το μυθιστόρημά του Ουζερί Τσιτσάνης ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης, ο οποίος θέλησε να μπει, «για λίγες σελίδες, στην ψυχή του κουνιάδου του Βασίλη Τσιτσάνη, Αντρέα Σαμαρά, με τον οποίο ο συνθέτης ανοίγει το 1942 ένα ουζερί, στην οδό Παύλου Μελά 22, στο κέντρο της Θεσσαλονίκης», όπως γράφει ο ίδιος. «Δεν ζούσα τότε για να είμαι στην παρέα τους: μέρες γερμανικής κατοχής, αντίστασης, εμφυλίου, εξόντωσης των Εβραίων, πείνας και μέσα σ’ όλα αυτά ο Τσιτσάνης να γράφει τα καλύτερα τραγούδια του».

Στο μυθιστόρημα Σκηνές από τον βίο του Ματίας Αλμοσίνο του Ισίδωρου Ζουργού ακολουθούμε τον ομώνυμο ήρωα, τον κρυπτοεβραίο Ματίας Αλµοσίνο καθώς διασχίζει από τρυφερή ηλικία τη Respublica Christiana, ορφανός µε τον τρόπο του Ντίκενς και δέσµιος της θεοκρατικής καταδυνάστευσης της εποχής του. Χτίζει την ενηλικίωσή του µέσα από περιπέτειες, καθώς αλλάζει µάσκες θρησκευτικής και φυλετικής ταυτότητας, διχασµένος σχεδόν ως το τέλος από το µέγα διακύβευµα που εγκαινιάζει ο αιώνας του: τη γέννηση του επιστηµονικού λόγου και την ανάφλεξη του ορθολογισµού απέναντι στη νοσταλγία του θαύµατος και στις πιο ακραίες µεσσιανικές προσδοκίες.

Τα μυθιστορήματα Γαλλική Σουίτα της Ιρέν Νεμιρόβσκι (μτφρ. Έφη Κορομηλά) και Σήμερα είμαστε ζωντανοί της Εμμανουέλ Πιρότ (μτφρ. Μυρτώ Καλοφωλιά) μας μεταφέρουν τη φρίκη του πολέμου και της γερμανικής κατοχής στην Ευρώπη με διεισδυτικό τρόπο και μας θυμίζουν πως ο πόλεμος δεν είναι μαύρος ή άσπρος· αυτό που στο τέλος απομένει δεν είναι παρά η πρωταρχική βούληση για ζωή και η ξεγυμνωμένη ανθρώπινη φύση.

Τα τέσσερα Γράμματα σ' έναν φίλο Γερμανό (μτφρ. Νίκη Καρακίτσου-Douge, Μαρία Κασαμπαλόγλου-Roblin) γράφτηκαν από τον Αλμπέρ Καμύ στη διάρκεια της γερμανικής κατοχής στη Γαλλία, προκειμένου να δημοσιευτούν στον παράνομο αντιστασιακό τύπο. Ο «φίλος Γερμανός» είναι υποθετικό πρόσωπο. Ο συγγραφέας σε μια σημείωσή του υπογραμμίζει πως όπου, μέσα στα γράμματά του, λέει «εσείς» δεν εννοεί «εσείς οι Γερμανοί», αλλά «εσείς οι Ναζί». Και όταν λέει «εμείς» δε σημαίνει πάντα «εμείς οι Γάλλοι», αλλά «εμείς οι ελεύθεροι Ευρωπαίοι». «Βάζω», λέει, «αντιμέτωπες δυο στάσεις κι όχι δυο έθνη».

«Κάποια μέρα αυτός ο φοβερός πόλεμος θα τελειώσει... Κάποια μέρα θα ξαναγίνουμε άνθρωποι κι όχι απλά Εβραίοι...» έγραφε στο ημερολόγιό της η Άννα Φρανκ μέσα από το καταφύγιό όπου κρυβόταν μαζί με την οικογένειά της στο Άμστερνταμ, λίγες μέρες πριν εντοπιστούν και σταλούν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης (Το ημερολόγιο της Άννας Φρανκ, μτφρ. Ρένα Χατχούτ). Μια λιγότερο γνωστή αλλά εξίσου συγκλονιστική μαρτυρία είναι αυτή της δεκατετράχρονης εβραιοπούλας Rutka από το Bedzin της Πολωνίας, η οποία κατέγραψε στο ημερολόγιό της τους τελευταίους μήνες της ζωής της στο γκέτο (Το ημερολόγιο της Rutka. Η συγκλονιστική μαρτυρία της «Πολωνέζας Άννας Φρανκ», μτφρ. Γιώργος Πάντσιος). Τα ντοκουμέντα αυτά δεν αποτελούν απλά τις συγκινητικές και ανθρώπινες μαρτυρίες ζωής των δύο κοριτσιών, αλλά και δεκάδων χιλιάδων εφήβων, αγοριών και κοριτσιών, που υπήρξαν θύματα του Ολοκαυτώματος.

Τη δική της μαρτυρία με τίτλο Κι εσύ δεν ξαναγύρισες (μτφρ. Άννα Παπασταύρου) καταθέτει η Μαρσελίν Λοριντάν-Ίβενς, που εκτοπίστηκε σε νεαρή ηλικία μαζί με τον πατέρα της στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Βρίσκονταν σε απόσταση δύο χιλιομέτρων ο ένας από τον άλλο· ανάμεσά τους οι θάλαμοι αερίων, το μίσος, η μυρωδιά καμένης σάρκας και η αβάσταχτη αβεβαιότητα για την τύχη του άλλου. «Έζησα, επειδή εσύ ήθελες να ζήσω. Έζησα, όμως, όπως το έμαθα εκεί κάτω, μέρα με τη μέρα. Υπήρξαν κι όμορφα πράγματα, παρ’ όλα αυτά. Το να σου γράφω, μου έκανε καλό. Μιλώντας σου, δεν παρηγοριέμαι. Απλώς χαλαρώνει αυτό που μου σφίγγει την καρδιά. Θα ήθελα να δραπετεύσω από την ιστορία του κόσμου, του αιώνα, να ξαναγυρίσω στη δική μου ιστορία, την ιστορία του Σλόιμε και της αγαπημένης του κορούλας».

Για το υπ’ αριθμόν 1 σύμβολο της ναζιστικής βαρβαρότητας, το Άουσβιτς, μας μιλά ο Λόρενς Ρις, «ο σπουδαιότερος παραγωγός ιστορικών ντοκιμαντέρ στη Βρετανία» σύμφωνα με τους Times, στο βιβλίο του Άουσβιτς: Οι Ναζί και η «Τελική Λύση» (μτφρ. Κωνσταντίνος Κρίτσης), φωτίζοντας άγνωστες πτυχές της δημιουργίας και της εξέλιξης του στρατοπέδου συγκέντρωσης στον πιο απόλυτο τόπο φρίκης. Ο Ρις έχει γράψει ακόμα δύο καθηλωτικές μελέτες: Το σκοτεινό χάρισμα του Αδόλφου Χίτλερ και Οι ναζί (μτφρ. Ουρανία Παπακωνσταντοπούλου), αποτέλεσμα των συνεντεύξεων από δεκάδες πρώην μέλη και υποστηρικτές του ναζιστικού κόμματος.

Ο Ίαν Κέρσοου, καθηγητής Νεότερης Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Sheffield και μια από τις εξέχουσες παγκόσμιες αυθεντίες στον Χίτλερ, υπογράφει τα έργα Ο Χίτλερ, οι Γερμανοί και η «Τελική Λύση», (μτφρ. Ουρανία Παπακωνσταντοπούλου), μια βαθιά διορατική κοινωνική ιστορία της ανόδου του Χίτλερ στην εξουσία και Μοιραίες επιλογές: Δέκα αποφάσεις που άλλαξαν τον κόσμο, 1940-1941 (μτφρ. Νίκος Μαστρακούλης), μια συναρπαστική αφήγηση του πώς ελήφθησαν δέκα αποφάσεις, κρίσιμες για την έκβαση του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου αλλά και με ευρύτερες συνέπειες για τον μεταπολεμικό κόσμο.

Με την πολύπλοκη προσωπικότητα του Χίτλερ καταπιάνεται και ο Χάρης Βλαβιανός, µε την ακρίβεια του ιστορικού και τη διορατικότητα του συγγραφέα, στο έργο του Το κρυφό Ημερολόγιο του Χίτλερ, ανασυνθέτοντας µε αριστοτεχνικό τρόπο την περίοδο του εγκλεισµού του Χίτλερ στη φυλακή (1923-1924) και ταυτόχρονα σκιαγραφώντας την προσωπικότητα του ανθρώπου που έµελλε να αφήσει την αιµοσταγή σφραγίδα του στον 20ό αιώνα.

Κλείνουμε αυτόν τον κατάλογο με το βιβλίο «Δε θα σιωπήσουμε ποτέ». Οι Προκηρύξεις του Λευκού Ρόδου (1942-1943) (μτφρ. Θοδωρής Τσομίδης, πρόλογος: Θανάσης Τριαρίδης). Το Λευκό Ρόδο, η πλέον εμβληματική αντιναζιστική οργάνωση της Γερμανίας, αποτελούμενη από φοιτητές του Πανεπιστημίου του Μονάχου, με ετερογενείς κοινωνικές, πολιτικές και θρησκευτικές πεποιθήσεις, τύπωσε και μοίρασε στο προαύλιο του Πανεπιστημίου έξι προκηρύξεις ευθείας εναντίωσης στον Χίτλερ και στο ναζιστικό καθεστώς, από τον Ιούνιο του 1942 μέχρι τον Φεβρουάριο του 1943. Πολύ σύντομα όλα τα μέλη της οργάνωσης συνελήφθησαν και αποκεφαλίστηκαν μετά τις γνωστές δίκες-παρωδία του ναζιστικού καθεστώτος. Διαβάζουμε το πλήρες κείμενο των έξι προκηρύξεων του Λευκού Ρόδου, σε μια προσπάθεια όχι μονάχα να θυμηθούμε την κτηνωδία του ναζισμού, αλλά και να σκεφτούμε πως η φράση των φοιτητών του Μονάχου «Είμαστε όλοι ένοχοι, ένοχοι, ένοχοι» αφορά εμάς, αφορά τα παροντικά και τα επερχόμενα εγκλήματα του πολιτισμού μας, αφορά εμάς και τα παιδιά μας στα χρόνια που έρχονται.

 



Page generated: 09/03/2021 13:04:41