Η Σουηδία, μια χώρα που ιστορικά ταυτίζεται (μαζί με τη Φινλανδία) με την υψηλή παιδεία και την καινοτομία, αναγνωρίζει ότι σήμερα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια «αναγνωστική κρίση», η οποία απειλεί τα θεμέλια της δημοκρατίας και της ανταγωνιστικότητάς της.Τα αποτελέσματα διεθνών ερευνών, όπως οι PISA (2022) και PIRLS (2021), κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου: το 24% των δεκαπεντάχρονων Σουηδών δε διαθέτει πλέον τις βασικές αναγνωστικές ικανότητες που απαιτούνται για τη συνέχιση της μάθησης (το 2018 το ποσοστό αυτό ήταν κατά 6 μονάδες χαμηλότερο). Προκειμένου να αντιμετωπίσει την κατάσταση, η σουηδική κυβέρνηση παρουσίασε τη νέα στρατηγική «Σουηδία-Μια Χώρα που Διαβάζει: Αναγνωστική Στρατηγική 2026–2031»[2]. Αυτή η νέα στρατηγική δίνει μεγαλύτερη έμφαση στα αναλογικά μέσα και στην ενίσχυση της αναγνωστικής κουλτούρας σε όλη την κοινωνία.
Η πτώση της αναγνωστικής ικανότητας των πολιτών και ειδικότερα των νέων, δεν είναι ένα μεμονωμένο φαινόμενο, και δεν αφορά μόνο μία χώρα. Είναι το αποτέλεσμα συνδυαστικών παραγόντων ανάμεσα στους οποίους συγκαταλέγονται η ψηφιοποίηση και η ταχεία τεχνολογική ανάπτυξη που άλλαξαν δραστικά τη συμπεριφορά των ατόμων και ιδιαίτερα των νεαρότερων, μειώνοντας τον χρόνο που αφιερώνεται στην ανάγνωση εκτενών, έντυπων κειμένων.
Κεντρικός άξονας της νέας στρατηγικής είναι ο περιορισμός των οθονών, κυρίως στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, με το σκεπτικό ότι τα αναλογικά περιβάλλοντα ευνοούν περισσότερο την εκμάθηση ανάγνωσης και γραφής σε σχέση με τα ψηφιακά. Η εκτεταμένη χρήση ψηφιακών μέσων και κινητών συσκευών κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών λειτούργησε στις μικρές ηλικίες ως διαρκής «περισπασμός», μειώνοντας την ικανότητα συγκέντρωσης και την αυτοματοποίηση της ανάγνωσης.
Παρέμβαση σε όλα τα επίπεδα της κοινωνίας
Η σουηδική κυβέρνηση, μετά τη συλλογή των στοιχείων και την αναγνώριση του προβλήματος και με την πεποίθηση ότι η ανάγνωση των έντυπων βιβλίων βελτιώνει την κατανόηση και τη μνήμη, ανακοίνωσε ένα ολοκληρωμένο σχέδιο θεσπίζοντας:
- Σχολείο χωρίς κινητά τηλέφωνα.
- Αναλογικά εργαλεία στην προσχολική εκπαίδευση με έμφαση στη μεγαλόφωνη ανάγνωση.
- Εξισορρόπηση και ενίσχυση της χρήσης έντυπων βιβλίων στα σχολεία (ένα έντυπο βιβλίο ανά μάθημα και μαθητή).
Μια σοβαρή ανάλυση του υφιστάμενου προβλήματος δεν μπορεί να αγνοήσει και τους υπόλοιπους βασικούς τομείς στους οποίους απαιτούνται αντίστοιχες παρεμβάσεις. Οι προτεινόμενες δράσεις δεν περιορίζονται στο επίπεδο της σχολικής μονάδας, αλλά εκτείνονται σε τέσσερις κύριους άξονες, των οποίων η αποτελεσματικότητα θα ελέγχεται σε βάθος πενταετίας.
1. Ενίσχυση της Αναγνωστικής Ικανότητας για Όλους
Ο στόχος είναι κάθε παιδί, ανεξαρτήτως από το γλωσσικό ή οικονομικό υπόβαθρο που διαθέτει, να έχει την ευκαιρία να αναπτύξει ισχυρές αναγνωστικές δεξιότητες. Αυτό περιλαμβάνει την εισαγωγή υποχρεωτικών τυποποιημένων διαγνωστικών τεστ (screening) από την Α’ Δημοτικού για τον έγκαιρο εντοπισμό των μαθητών που χρειάζονται υποστήριξη. Επίσης, οι εκπαιδευτικοί θα λαμβάνουν υποστήριξη για την προώθηση της ανάπτυξης της ανάγνωσης σύμφωνα με όσα ορίζει η επιστήμη, μεταξύ άλλων μέσω της διαμόρφωσης στόχων και περιεχομένου που αφορούν την εκμάθηση της ανάγνωσης και της γραφής, με αφετηρία τη συστηματική και ρητή διδασκαλία της σχέσης γραφήματος-φωνήματος».
2. Αντιμετώπιση της Τεχνολογικής Εξέλιξης και της Τεχνητής Νοημοσύνης
Η Σουηδία υιοθετεί μια ρεαλιστική και υπεύθυνη στάση απέναντι στην Τεχνητή Νοημοσύνη. Θεωρεί αυτονόητο ότι τα παιδιά πρέπει να μαθαίνουν στο σχολείο να αποκωδικοποιούν κείμενα, να κατανοούν όσα διαβάζουν και να γράφουν με το χέρι. Παράλληλα, αναγνωρίζει ότι η ΤΝ μπορεί να στηρίξει άτομα με αναπηρίες, προσφέροντας προσαρμοσμένα κείμενα. Ωστόσο, εκφράζει ανησυχία για την εκτεταμένη χρήση της, όπως η αυτόματη δημιουργία περιλήψεων, καθώς μπορεί να οδηγήσει σε επιφανειακή κατανόηση,αποδυνάμωση της κριτικής σκέψης και μειωμένη ικανότητα σύνθετης επιχειρηματολογίας. Γι’ αυτό, η ισχυρή αναγνωστική και γραπτή ικανότητα θεωρείται βασική προϋπόθεση για την ορθή χρήση της ΤΝ.
3. Ενίσχυση της πρόσβασης σε Ποιοτική Λογοτεχνία
Η σουηδική κυβέρνηση αναγνωρίζει κάτι πολύ βασικό: για να υπάρχει ανάγνωση, πρέπει να υπάρχουν βιβλία. Αναγνωρίζει επίσης ότι «η λογοτεχνία έχει αξία από μόνη της. Μπορεί να μας προσφέρει ανεκτίμητες πολιτιστικές εμπειρίες και να ανοίξει τις πόρτες σε νέους τρόπους σκέψης, αντίληψης και κατανόησης του κόσμου. […] Προϋπόθεση για αυτό είναι η ύπαρξη μιας πλούσιας προσφοράς ποιοτικής λογοτεχνίας που ξυπνά την περιέργεια, το ενδιαφέρον και τη χαρά της ανάγνωσης».
Η στρατηγική προβλέπει στήριξη της αγοράς βιβλίου, των συγγραφέων και των μεταφραστών, μέσω αυξημένης αποζημίωσης για τον δανεισμό βιβλίων από τις βιβλιοθήκες και προστασίας των πνευματικών δικαιωμάτων στην ψηφιακή εποχή. Παράλληλα, καταρτίζονται κατάλογοι με κλασικά και σύγχρονα έργα της σουηδικής και διεθνούς λογοτεχνίας ως εργαλεία υποστήριξης των εκπαιδευτικών στην επιλογή κατάλληλων βιβλίων για χρήση στη διδασκαλία.
Η ενίσχυση της πρόσβασης σε έντυπα βιβλία, εστιάζει σε δύο κατηγορίες: βιβλία λογοτεχνίας και έντυπα διδακτικά υλικά[3] προβλέποντας και τους αντίστοιχους πόρους. Ήδη από το 2024, το σουηδικό κράτος διαθέτει κονδύλια προκειμένου τα νηπιαγωγεία και τα σχολεία να μπορούν να αγοράζουν περισσότερα έντυπα λογοτεχνικά βιβλία και βιβλία γνώσεων. Το 2025, η επιχορήγηση ανερχόταν σε 500 εκατομμύρια σουηδικές κορώνες (περίπου 46 εκατομμύρια ευρώ) ετησίως. Για το 2026, η κυβέρνηση πρότεινε την προσθήκη επιπλέον 50 εκατομμυρίων κορωνών προκειμένου να ενισχυθεί ακόμη περισσότερο η καθημερινή ανάγνωση.
Για να εξασφαλιστεί σε όλους τους μαθητές η δωρεάν πρόσβαση σε ποιοτικό εκπαιδευτικό υλικό, έχει προβλεφθεί ειδική κρατική χρηματοδότηση για έντυπα σχολικά εγχειρίδια και οδηγούς εκπαιδευτικών. Η στήριξη αυτή συμπληρώνεται από μέτρα όπως το ειδικό βοήθημα προς τους εκδότες για την εκτύπωση βιβλίων των επίσημων καταλόγων και η ενίσχυση των σχολικών βιβλιοθηκών με υποχρεωτική στελέχωση.
Το 2025, η σουηδική κυβέρνηση αύξησε τη χρηματοδότηση του προγράμματος «Δημιουργικό Σχολείο», το οποίο αφορά επτά στους δέκα μαθητές, στηρίζει επαγγελματίες δημιουργούς και δίνει σε παιδιά και νέους την ευκαιρία να αναπτύξουν τη δημιουργικότητά τους στη λογοτεχνία και τη γραφή.
Όλες αυτές οι επενδύσεις αποτελούν μέρος της στρατηγικής για την επιστροφή στα «βασικά», δηλαδή στην ανάγνωση έντυπων βιβλίων, καθώς θεωρείται ότι ευνοούν τη συγκέντρωση και προσφέρουν καλύτερες προϋποθέσεις για τη μάθηση.
4. Συλλογική Κοινωνική Ευθύνη
Η ανάγνωση αντιμετωπίζεται ως κρίσιμος παράγοντας εθνικής ασφάλειας και δημοκρατίας αφού, όπως τονίζεται, οι πολίτες που διαβάζουν είναι λιγότερο ευάλωτοι στην παραπληροφόρηση και τις διάφορες επιρροές. Γι’ αυτό, η κυβέρνηση καλεί τον ιδιωτικό τομέα, την ακαδημαϊκή κοινότητα και την κοινωνία των πολιτών να συμβάλουν σε μια ευρεία κινητοποίηση υπέρ της ανάγνωσης και της γραφής.
Ο Ρόλος των Βιβλιοθηκών και των Εκπαιδευτικών
Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, μέρος της στρατηγικής είναι η αναβάθμιση του ρόλου των σχολικών βιβλιοθηκών. Σύμφωνα με δεδομένα του 2024 μόνο το 76% των σχολικών βιβλιοθηκών της Σουηδίας ήταν στελεχωμένο με μέσο όρο στελέχωσης 11 ώρες την εβδομάδα. Όπως αναφέρεται «οι καλά στελεχωμένες σχολικές βιβλιοθήκες μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη της ανάγνωσης και στη μάθηση σε όλα τα μαθήματα του σχολείου».
Ήδη από την 1η Ιουλίου του 2025, κατέστη υποχρεωτική η ύπαρξη στελεχωμένων σχολικών βιβλιοθηκών, κατά κανόνα, σε κάθε σχολική μονάδα, με στόχο την παροχή εξειδικευμένης βοήθειας στους μαθητές. Η ύπαρξη προσωπικού στις σχολικές βιβλιοθήκες σημαίνει ότι κάθε βιβλιοθηκονόμος θα πρέπει να εργάζεται ενεργά και τακτικά με τη συλλογή της βιβλιοθήκης και να συνεργάζεται με τους εκπαιδευτικούς με στόχο την ενίσχυση του αναγνωστικού ενδιαφέροντος των μαθητών. Και ενώ οι βιβλιοθήκες προτείνεται να στελεχώνονται κατά προτεραιότητα με πτυχιούχους Βιβλιοθηκονομίας και Επιστήμης της Πληροφορίας προβλέπεται εναλλακτικά η πρόσληψη πτυχιούχων από συναφή τμήματα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.
Παράλληλα, η εκπαίδευση των εκπαιδευτικών αυστηροποιείται, με υψηλότερες απαιτήσεις (καλύτερους βαθμούς) στη γνώση της σουηδικής γλώσσας και περισσότερες ώρες διδασκαλίας πάνω στη μεθοδολογία της ανάγνωσης και γραφής. Προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι μελλοντικοί εκπαιδευτικοί διαθέτουν τις απαραίτητες προϋποθέσεις, η κυβέρνηση αποφάσισε να αυξήσει τις απαιτήσεις βαθμολογίας για την εισαγωγή στις παιδαγωγικές σχολές από το φθινόπωρο του 2027. Επίσης, προσφέρονται προγράμματα επαγγελματικής ανάπτυξης, για εν ενεργεία εκπαιδευτικούς και σχολικούς βιβλιοθηκονόμους, προκειμένου να εμβαθύνουν στην αξιοποίηση των βιβλίων στη διδασκαλία τους.
Σημαντικό βήμα αποτελεί και η αναγνώριση της καθοριστικής συμβολής των εκπαιδευτικών. Για να μπορούν να αφοσιωθούν στο διδακτικό τους έργο, χρειάζονται ένα υποστηρικτικό εργασιακό περιβάλλον, ενώ η σουηδική κυβέρνηση πρότεινε και το Κοινοβούλιο ενέκρινε την αναγνώριση του χρόνου προετοιμασίας και παρακολούθησης του εκπαιδευτικού έργου από τους εκπαιδευτικούς.
Συμπέρασμα: Η Σουηδία επενδύει στο μέλλον
Η σουηδική αναγνωστική στρατηγική 2026–2031 δεν συνιστά απλώς ένα ακόμη εκπαιδευτικό πρόγραμμα, δεν περιορίζεται σε μια εκστρατεία προώθησης της φιλαναγνωσίας, δεν υιοθετεί την τεχνοφοβία. Αντιθέτως, αποτελεί τεκμηριωμένη πολιτική επιλογή σε ένα περιβάλλον όπου η πληροφορία είναι άφθονη, αλλά συχνά αμφίβολης ποιότητας και προέλευσης. Η επαναφορά του έντυπου βιβλίου στον πυρήνα της εκπαιδευτικής διαδικασίας, ο περιορισμός των ψηφιακών περισπασμών στα σχολεία όπου φοιτούν παιδιά μικρής ηλικίας και η έγκαιρη παρέμβαση στις αναγνωστικές δυσκολίες δεν αποτελούν οπισθοδρόμηση, αλλά συγκροτούν τη σουηδική απάντηση στην αναγνωστική κρίση. Στο πλαίσιο αυτό, η αναγνωστική ικανότητα αναδεικνύεται σε θεμελιώδη προϋπόθεση για μια κοινωνία καινοτόμο, ανταγωνιστική και, πρωτίστως, ελεύθερη.
Μολονότι η αποτελεσματικότητα της στρατηγικής θα αποτιμηθεί με βάση τα επόμενα αποτελέσματα των ερευνών PISA και PIRLS, τα στοιχεία δανεισμού των βιβλιοθηκών και τις ετήσιες στατιστικές πωλήσεων βιβλίων, η κατεύθυνσή της είναι ήδη σαφής: η Σουηδία επιδιώκει να ανασυγκροτηθεί ως μια «χώρα που διαβάζει» και διαθέτει συνεκτικό σχέδιο για την επίτευξη αυτού του στόχου. Το αντίστοιχο ερώτημα για την Ελλάδα παραμένει ανοιχτό.
[1]Η Βασιλική Νίκα είναι μέλος Ε.ΔΙ.Π. στο ΠΤΔΕ-ΕΚΠΑ, συγγραφέας και δημιουργός του theteacher.gr.
[2]Πρόκειται για το έγγραφο «Sverige – Ett läsande land En lässtrategi för Sverige 2026–2031» το οποίο διαβάστηκε από μετάφραση (https://www.regeringen.se/informationsmaterial/2026/05/sverige–ett-lasande-land-en-lasstrategi-for-sverige-20262031/).
[3] Ως «διδακτικό υλικό» (lärobok) ορίζεται το έντυπο υλικό, με ή χωρίς ψηφιακά συμπληρώματα. Ο ευρύτερος όρος läromedel περιλαμβάνει έντυπα ή ψηφιακά διδακτικά υλικά, ενώ ο όρος lärverktyg καλύπτει βιβλία, άλλα διδακτικά υλικά, έντυπα ή ψηφιακά έργα, εξοπλισμό και εποπτικά μέσα που χρησιμοποιούνται στη διδασκαλία.
Το άρθρο πρωτοδημοσιεύτηκε σε σύντομη μορφή στο https://www.theteacher.gr/souidiki-ekpaidefsi-othones-vivlia/
