«Μπαμπά, φοβάμαι συνέχεια […] νιώθω κάτι σαν βάρος, ναι, ένα βάρος στο στήθος. Και δεν μπορώ να βρω καμία λογική εξήγηση».
«Έτσι είναι ο τρόμος».
Το 2016, μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στο Charlie Hebdo και το Μπατακλάν, ο Γαλλομαροκινός συγγραφέας και ποιητής Ταχάρ Μπεν Ζελούν ένιωσε την ανάγκη να απαντήσει στις ερωτήσεις της κόρης του, η οποία ήταν τρομαγμένη και μπερδεμένη. Έτσι γεννήθηκε το βιβλίο Μιλώντας στα παιδιά μας για την τρομοκρατία – ένας διάλογος ανάμεσα σε πατέρα και κόρη. Όπως επισημαίνει ο ίδιος, δεν πρέπει να τρομάζουμε τα παιδιά, αλλά ούτε και να υποτιμούμε την ικανότητά τους να αντιλαμβάνονται και να αντιμετωπίζουν τη φρίκη. Ένα χρόνο αργότερα, το 2017, το βιβλίο μεταφράστηκε στα ελληνικά. Και σχεδόν μια δεκαετία μετά, με τις φρικαλεότητες να συνεχίζονται σε κάθε γωνιά του πλανήτη, το έργο αυτό παραμένει επίκαιρο.
Για τον Μπεν Ζελούν η τρομοκρατία δεν είναι ιδεολογία· είναι ένα μέσο δράσης που αντιβαίνει στον ορθό λόγο, στον νόμο και στη δικαιοσύνη. Μία πράξη που διαρρηγνύει το κοινωνικό συμβόλαιο. Τα κίνητρα μπορεί να είναι θρησκευτικά, πολιτικά ή και ασαφή, όμως ο στόχος είναι πάντα η αποσταθεροποίηση, η βία και η καταστροφή. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που δεν περιορίζεται γεωγραφικά: από τη Γαλλία και την Ευρώπη έως τη Μέση Ανατολή, την Αφρική, την Αμερική, οι μορφές και οι εκφάνσεις της τρομοκρατίας ποικίλλουν, αλλά οι ρίζες είναι κοινές.
Παρότι θεωρεί υποχρέωση του κράτους-δικαίου να αντιμετωπίζει την τρομοκρατία με θεσμικά μέσα, δεν είναι τόσο αφελής ώστε να αγνοήσει την κρατική τρομοκρατία, όταν τα κατασταλτικά μέτρα ξεφεύγουν από τον σκοπό της προστασίας των πολιτών και μετατρέπονται σε μέσα πόλωσης και ελέγχου, προς όφελος της εκάστοτε εξουσίας. Όπως λέει χαρακτηριστικά: «Είναι πιο εύκολο να προκαλέσουμε φόβο και ανησυχία στους ανθρώπους παρά να τους καθησυχάσουμε». Η πολιτική εργαλειοποίηση του φόβου φαίνεται ξεκάθαρα στην εμμονή πολλών δυτικών ΜΜΕ να παρουσιάζουν συστηματικά το Ισλάμ και τους μουσουλμάνους ως απειλή.
«Μπαμπά, γιατί ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι, εδώ, στην Ευρώπη, φοβούνται το ισλάμ;»
Ο Μπεν Ζελούν αναζητά τις ρίζες της ισλαμοφοβίας μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001, όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες –μετά τον Ψυχρό Πόλεμο και την κατάρρευση της ΕΣΣΔ– αναζήτησαν έναν νέο «εχθρό». Κυρίαρχη αιτία για την άνθηση του τζιχαντιστικού εξτρεμισμού θεωρεί τον κοινωνικό αποκλεισμό μεταναστών, κυρίως από πρώην αποικίες της Γαλλίας, οι οποίοι βρέθηκαν παγιδευμένοι ανάμεσα στην αφομοίωση και την περιθωριοποίηση. Για κάποιους νέους, το «τζιχάντ» προσέφερε μια υπόσχεση νοήματος και ταυτότητας. Σε αυτό το πλαίσιο, ο συγγραφέας εξηγεί γιατί ακόμη και γυναίκες στρατολογούνται, ενώ αναφέρεται και σε ζητήματα όπως η μπούρκα και η εμπορευματοποίηση του γυναικείου σώματος. Προτείνει την ενίσχυση της κοσμικότητας και την ενθάρρυνση ενός δημοκρατικού ισλαμισμού, όπου άνδρες και γυναίκες σκέφτονται και πράττουν ελεύθερα.
Το βιβλίο επιχειρεί να αποκωδικοποιήσει δύσκολες έννοιες – από το κράτος δικαίου και την ισλαμοφοβία μέχρι τον φονταμενταλισμό και την πολιτική εργαλειοποίηση του φόβου. Παράλληλα, προχωρά σε κρίσιμους διαχωρισμούς που συχνά συγχέονται στον δημόσιο λόγο: διαχωρίζει την τρομοκρατία από τον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα, την ελευθερία έκφρασης από την προπαγάνδα, το έγκλημα μίσους από τον ρατσισμό. Ξεκαθαρίζει επίσης πως η ισλαμοφοβία δεν ταυτίζεται με την εύλογη κριτική στον φονταμενταλισμό, όπως και ότι άλλο πράγμα είναι ο ιστορικός αντισημιτισμός και άλλο ο σύγχρονος αντιεβραϊσμός.
Αυτές οι λεπτές και κρίσιμες γραμμές δεν αναγνωρίζονται αυθόρμητα, χρειάζεται η παιδεία όχι απλώς ως γνώση, αλλά ως ηθική και πολιτισμική θωράκιση της κοινωνίας απέναντι στη μισαλλοδοξία. Εν κατακλείδι, το βιβλίο δε μιλά (μόνο) για τον τρόμο, αλλά και για μια βαθύτερη κατανόηση του διαφορετικού, τη δημοκρατική σκέψη και την ειλικρινή προσέγγιση της κουλτούρας του Άλλου.
