Ποιος ήταν τελικά ο Καρλ Γιουνγκ, ο γνωστός ψυχαναλυτής; Ο επινοητής πλήθους επαναστατικών διανοημάτων όπως η συγχρονικότητα, το συλλογικό ασυνείδητο, τα αρχέτυπα, τα συμπλέγματα, η οικειοποίηση της σκιάς, η ενσωμάτωση του animus και της anima, ο ερευνητής της σχέσης ψυχολογίας-κβαντικής φυσικής και της επαναμάγευσης του κόσμου; Τι γνωρίζουμε για τη ζωή και το έργο του, το οικογενειακό του «κάρμα», τις ερωτικές του σχέσεις, τις διαφωνίες και τη ρήξη του με τον Φρόυντ, την απόσχιση και την ανακάλυψη μιας νέας γεωγραφίας της ψυχής, την εξατομίκευση κι εν τέλει την ανακάλυψη του Εαυτού; Ποιες ήταν οι σχέσεις του με το ναζιστικό καθεστώς και οι απόψεις του περί «αφύπνισης της γερμανικής ψυχής[1]»; Αυτά κι άλλα ερωτήματα ή τεκμήρια βάσει των κειμένων του ιδίου του  Γιουνγκ ή άλλων επιστημόνων της εποχής του καταγράφονται και διερευνώνται στο βιβλίο του Γάλλου φιλόσοφου, κοινωνιολόγου και ιστορικού θρησκειών Φρεντερίκ Λενουάρ[2] με τίτλο: «Καρλ  Γιουνγκ. Ο εξερευνητής της ανθρώπινης ψυχής» (μτφρ. Μήνα Πατεράκη-Γαρέφη, Εκδόσεις Πατάκη, 2021).

Η σκέψη του  Γιουνγκ παραμένει σχεδόν άγνωστη μέχρι σήμερα επειδή είναι σύνθετη, πολυσχιδής και διατυπωμένη από τον ίδιο –όχι πάντα– με ορθολογική μέθοδο. Σε όλα τα στάδια της εξέλιξής της, η σκέψη του  Γιουνγκ, είναι κυκλική στη δομή της και ουδέποτε γραμμική. Μοιάζει με δένδρο που μεγαλώνει βγάζοντας συνεχώς νέα κλαδιά και φύλλα όπως οι νευρώνες του εγκεφάλου. Τα κλαδιά φυτρώνουν και κατευθύνονται ταυτόχρονα προς πάσα κατεύθυνση μ’ έναν στοχασμό που μπολιάζεται, όχι μόνο από το ορατό αλλά και από το αόρατο σύμπαν, από τις ενσωματώσεις των μύθων, τις πολιτιστικές αναπαραστάσεις, τους διαμεσολαβητές, τα αρχέτυπα και την persona που δεν είναι ο Εαυτός αλλά η εξωτερική εικόνα που επιλέγουμε για την κοινωνική μας ενσωμάτωση. Ο  Γιουνγκ, ωστόσο, δεν ενδιαφέρεται για την προς τα έξω εικόνα παρά μόνο για την ανακάλυψη του Εαυτού. Δηλαδή, το κέντρο του κάθε ανθρώπου που μπορεί να εδράζεται και σ’ ένα συγκεκριμένο σημείο του σώματος. Η σκέψη του  Γιουνγκ πολλαπλασιάζεται και εξελίσσεται διαρκώς μέσα απ’ όλες αυτές τις συνιστώσες που συνθέτουν τον άνθρωπο –τον κάθε άνθρωπο– και, οι οποίες συνυπάρχουν σε μια μάνταλα. Το σπονδυλωτό, παράπλευρο σχήμα της εξατομίκευσης που καθορίζει τον/την καθένα/καθεμία μας βάσει της προσωπικής, μοναδικής του/της ιστορίας[3]. 

Παιδική ηλικία

Ο Λενουάρ διατρέχει τη ζωή του  Γιουνγκ από τη νεότητά του αναφέροντας και το οικογενειακό μυστικό που, ο ίδιος, ο  Γιουνγκ μνημονεύει με κάθε ευκαιρία εξαιτίας του θαυμασμού του για τον Φάουστ. Ο προπάππους του, του οποίου φέρει επακριβώς το όνομα και το επίθετο, είναι νόθος γιος του Γκαίτε[4] . Τον γοητεύει αυτή του η καταγωγή και τον επηρεάζει ταυτόχρονα. Από πολύ νωρίς, επίσης, αντιλαμβάνεται μια διχοτομία στην προσωπικότητά του την οποία αποδίδει στους διαφορετικούς χαρακτήρες των γονιών του (ο πατέρας του είναι νομιμόφρων πάστορας αλλά ανήσυχος άνθρωπος ενώ η μητέρα του είναι στοργική την ημέρα και σκοτεινή τη νύχτα, όπως λέει ο ίδιος)[5]. Γεννημένος το 1875 και μεγαλωμένος στην εξοχή, ο Καρλ Γκούσταβ θα είναι μοναχοπαίδι μέχρι τη γέννηση της αδελφής του το 1884. Ο ίδιος περιγράφει τον εαυτό του ως ένα μοναχικό παιδί που κάνει παρέα με τις πέτρες, τα ζώα και τα δένδρα και πολύ λιγότερο με τους ανθρώπους. Ομολογεί δε ότι «οι άνθρωποι τον αποξένωναν από τον Εαυτό του». Στη συνέχεια, κι ενώ εξελίσσεται σ’ έναν ανθρωπιστή γιατρό, εντοπίζει ότι δεν ωφελεί σε τίποτα να θεραπεύσεις το σύμπτωμα ενός ασθενούς εάν δε γνωρίσεις την ιστορία του γιατί «το μυστικό του ασθενούς είναι ο σκόπελος πάνω στον οποίο συντρίβεται»[6]. Η ψυχική ασθένεια δε φανερώνεται από εντοπισμένα φαινόμενα, όπως υποστηρίζει. Είναι απλά η δυσλειτουργία και το απότοκο όλων όσα έχουν μεσολαβήσει. Το δε σύμπλεγμα, σύμφωνα με τον  Γιουνγκ, είναι «ψυχές διηρημένες σε κλήρους» ή «ψυχικά σπαράγματα» όπου οι εσωτερικές συγκρούσεις διαταράσσουν τη συνειδητή δραστηριότητα και συμπεριφέρονται ως ανεξάρτητες οντότητες που προέκυψαν μέσα από συγκινησιακά σοκ τα οποία αποκαλύπτουν την «αδυναμία πλήρους συναίνεσης στην ολότητα της ανθρώπινης φύσης» [7]. 

Φρόυντ: Η συνάντηση και η ρήξη

Ο  Γιουνγκ συναντά τον Φρόυντ για πρώτη φορά στη Βιέννη το 1907. Ακολουθούν συνεχείς συναντήσεις και επιστολικές ανταλλαγές. Μια σχέση πατέρα-γιου μοιάζει να εγκαθίσταται μεταξύ τους τόσο που, οι περισσότεροι συνάδελφοί τους, τον θεωρούν, ήδη, κληρονόμο του Φρόυντ. Ο  Γιουνγκ ασπάζεται μεν τη φροϋδική θεωρία περί απώθησης του ασυνειδήτου ως τραύματος που δεν μπορούμε ν’ αποδεχθούμε, αλλά απορρίπτει τη φροϋδική ιδέα ότι κάθε τέτοια απώθηση έχει σεξουαλική προέλευση. Παραμένει πιστός στην αρχική του θεωρία περί προσωπικής ιστορίας του κάθε ανθρώπου και είναι πεπεισμένος ότι υπεισέρχονται κι άλλοι παράγοντες που επηρεάζουν την εν λόγω απώθηση, εμπνεόμενος κι από τις θέσεις του φιλόσοφου Ανρί Μπρεξόν που υποστηρίζει ότι η λίμπιντο έχει πολύ ευρύτερη διάσταση από εκείνη που υποστηρίζει ο Φρόυντ. Το ίδιο και το ασυνείδητο που είναι πολύ πιο πλούσιο από τις λανθάνουσες σεξουαλικές επιθυμίες[8]. 

Το συλλογικό ασυνείδητο

Μια άλλη μεγάλη ανακάλυψη του  Γιουνγκ που αφορά την ψυχή είναι αναμφίβολα αυτό που ονομάζει συλλογικό ασυνείδητο. Όπως γράφει χαρακτηριστικά, «σε πείσμα κάθε ατομικής συνείδησης, η ψυχή μας διαιωνίζεται εξίσου ακλόνητα στους κόλπους του συλλογικού ασυνείδητου, συγκρίσιμου με θάλασσα πάνω στην οποία η συνείδηση ή σχεδόν τίποτα από τον αρχέγονο ψυχικό κόσμο δεν έχει εξαφανιστεί»[9]. Το συλλογικό ασυνείδητο φθάνει έως εμάς μέσα από τους μύθους, τις αφηγήσεις και τις τελετουργίες που είναι καρπός δυνατών συγκινήσεων χαράς, φόβου, άγχους και έρωτα που ένιωσαν άνθρωποι που έχουν προηγηθεί. Αυτός ο διάλογος κλυδωνίζει τον άνθρωπο στο ασυνείδητο ακόμα και όταν δεν υπάρχει εμφανής λόγος. Εξού, όπως υποστηρίζει, και τα προαισθήματα, οι διαισθήσεις ή το ανεξήγητο σε συναντήσεις ανθρώπων ή σε συμβάντα που εμφανίζονται απρόκλητα. 

Τα ταξίδια

Το 1920 ο  Γιουνγκ θα επισκεφθεί την Τυνησία μέσω της Αλγερίας. Τον συγκινούν βαθιά τα κύματα καινούριων μυρωδιών και χρωμάτων και μια γλυκιά αίσθηση του χρόνου που κυλάει αργά. Παρατηρεί τις διαφορές μεταξύ μουσουλμανικής και χριστιανικής θρησκείας όπου ενώ η πρώτη είναι θεμελιωμένη πάνω στον έρωτα και τη συναισθηματική αρχή του δεσμού, η δεύτερη βασίζεται στον ορθολογισμό. Ο γλωσσικός φραγμός θα εμποδίσει τον  Γιουνγκ στην περαιτέρω διείσδυση στη μουσουλμανική κουλτούρα. Λίγο αργότερα, ταξιδεύει στο Νέο Μεξικό όπου συναντά τους Ινδιάνους Πουέμπλο. Εκεί, μιλάει αγγλικά με τον αρχηγό τους, Οχουιέι Μπιάνο (δηλ. Λίμνη των βουνών) κι εντυπωσιάζεται από την παρατήρησή του ότι όλοι οι λευκοί σκέφτονται με τα κεφάλια τους ενώ οι Ινδιάνοι με την καρδιά τους κι ότι όλες οι ιεραποστολές και ο αποικισμός των λευκών για εξάπλωση του πολιτισμού προσομοιάζουν με το αρπακτικό όρνιο που ψάχνει για θήραμα. Ο  Γιουνγκ ξαφνιάζεται απ’ το γεγονός ότι οι τελετουργίες των Ινδιάνων γίνονται για να βοηθήσουν τον ήλιο ν’ ανατείλει και να διασχίσει τον ουρανό μέχρι τη δύση του κι όχι για να ωφεληθούν οι ίδιοι. Με το ερώτημα αν, τελικά, ο Θεός χρειάζεται τις ικεσίες των ανθρώπων κι όχι το αντίστροφο θα ταξιδέψει στην αχανή αφρικανική σαβάνα το 1925 για να συνδεθεί με τη «σιγή της αιώνιας αρχής», του κόσμου έτσι όπως υπήρχε πάντα στην κατάσταση της μη-ύπαρξης και της απόλυτης μοναχικότητας. «Τον ζήλευα για την πληρότητα της πίστης του και έψαχνα χωρίς ελπίδα για τον δικό μας μύθο. Τώρα ήξερα ποιος ήταν και κάτι παραπάνω: ότι ο άνθρωπος είναι απαραίτητος για την ολοκλήρωση της δημιουργίας ότι, στην πραγματικότητα, αυτός είναι ο δεύτερος δημιουργός του κόσμου, κι ότι ως τέτοιος έδωσε στον κόσμο την αντικειμενική του ύπαρξη χωρίς την οποία, χωρίς καταγραφή από τις ανθρώπινες αισθήσεις και, μόνο τρώγοντας, γεννώντας, πεθαίνοντας, κουνώντας το κεφάλι πάνω κάτω, είχε διατρέξει ατελείωτα εκατομμύρια χρόνια και θα συνέχιζε έτσι στην πιο βαθιά νύχτα ανυπαρξίας μέχρι το άγνωστο τέλος του. Η ανθρώπινη συνειδητότητα δημιούργησε την αντικειμενική ύπαρξη και το νόημα κι έτσι κατέκτησε ο άνθρωπος τη θέση του μέσα στην μεγάλη πορεία της ύπαρξης»[10]. 

Homo religious

Ο  Γιουνγκ αναφέρει στα έργα του πολλές περιπτώσεις θεραπείας ασθενών του, τους οποίους βοήθησε να θεραπευτούν βοηθώντας τους να συνειδητοποιήσουν και μια απωθημένη θρησκευτική προβληματική. Για τον  Γιουνγκ η θρησκεία εμπεριέχει παγιωμένες γνώσεις, ιδέες, σύμβολα και τελετουργίες που εγγράφουν κοινωνικοπολιτικό αποτύπωμα. «Ακόμα, κι αν ο ασθενής, όπως συμβαίνει συχνά, πιστεύει ότι δεν έχει τέτοιες προκαταλήψεις, δεν παύει, ωστόσο, το ίδιο το θεμέλιο της σκέψης του, ο τρόπος ζωής του, η ηθική του και η γλώσσα του να είναι ιστορικά καθορισμένα μέχρι και στις λεπτομέρειες, πράγμα για το οποίο δεν έχει, συχνά, συνείδηση, από έλλειψη καλλιέργειας ή αυτοκριτικής»[11]. Είναι η εποχή που ο  Γιουνγκ επηρεάζεται από τον Γερμανό στοχαστή Ρούντολφ Όττο με τον οποίο συνάδουν οι δικές του εμπειρίες και ανακαλύψεις σχετικά με την ύπαρξη μιας θρησκευτικής λειτουργίας στους κόλπους του ασυνείδητου για να καταλήξει στο ότι: «[…]η θρησκεία είναι το numinosum, δηλ. μια ύπαρξη ή ένα αποτέλεσμα δυναμικό που δεν έχει την αιτία του σε μια αυθαίρετη πράξη της βούλησης […] και θα πρέπει να αποδοθεί σε μια αιτία έξω από το άτομο. Το numinosum είναι η ιδιότητα ενός ορατού αντικειμένου ή η επίδραση μιας αθέατης παρουσίας που προσδιορίζει μια χαρακτηριστική τροποποίηση της συνείδησης»[12]. Εν κατακλείδι για τον  Γιουνγκ αυτό που μετράει για τη θρησκεία δεν είναι μια πεποίθηση διανόησης ούτε φιλοσοφίας ούτε καν πίστης, αλλά η εσωτερική εμπειρία. 

Η αρχή του τέλους

Στις αρχές του 1944, ο Καρλ Γκούσταβ  Γιουνγκ είχε μια «εμπειρία επικείμενου θανάτου». Έπαθε έμφραγμα και έπεσε σε κώμα, αλλά συνήλθε. Έναν χρόνο μετά, την 1η Φεβρουαρίου του 1945, περιέγραψε την εμπειρία του σε μια επιστολή. «Όσο τοποθετούμαστε στο εξωτερικό του θανάτου και τον βλέπουμε από έξω, είναι πολύ σκληρός. Αλλά από τη στιγμή που βρισκόμαστε στο εσωτερικό του, δοκιμάζουμε ένα αίσθημα πληρότητας, γαλήνης και ολοκλήρωσης τόσο βαθύ ώστε θα θέλαμε να μην ξαναγυρίσουμε πλέον»[13]. Μένει μερικές εβδομάδες σε ημισυνειδητή κατάσταση, η οποία μεταφράζει, στην πραγματικότητα, την άρνησή του να συνεχίσει τη γήινη ύπαρξη του και να δεχθεί τροφή. Την ημέρα που ο  Γιουνγκ καταφέρνει για πρώτη φορά να καθίσει στην άκρη του κρεβατιού του, ο γιατρός που τον κουράρει πεθαίνει από σηψαιμία. Τα οράματα αυτής της περιόδου θα τον σημαδέψουν στην υπόλοιπη ζωή του. Η μόνη δε βεβαιότητα που αποκομίζει από αυτή του την εμπειρία αλλά κι από άλλους θανάτους οικείων προσώπων του που μεσολάβησαν, είναι ότι: «Αν υποθέσουμε ότι η ζωή συνεχίζεται εκεί, δεν μπορούμε να διανοηθούμε καμία άλλη μορφή ύπαρξης εκτός της ψυχικής επειδή η ζωή της ψυχής δεν απαιτεί χώρο και χρόνο. Η ψυχική ύπαρξη και, πάνω από όλα, οι εσωτερικές εικόνες, προσφέρουν το υλικό για όλες τις εικασίες γύρω από τη ζωή και το επέκεινα»[14]

Ο Καρλ Γκούσταβ  Γιουνγκ αποχώρησε οριστικά από αυτό τον πλανήτη το 1961 έκπληκτος, απογοητευμένος, ευχαριστημένος, καταθλιμμένος και εκστατικός, αλλά και χωρίς να είναι απόλυτα βέβαιος, όπως γράφει στην αυτοβιογραφία του. Και με αυτά τα λόγια κλείνει και ο Φρεντερίκ Λενουάρ ετούτο εδώ το βιβλίο.

Σημειώσεις
[1] Σελ. 161-162 στο βιβλίο
[2] Από τις Εκδόσεις Πατάκη κυκλοφορούν τα βιβλία του «Η ψυχή του κόσμου (μτφρ. Μαριάννα Κουτάλου, 2016), «Το θαύμα Σπινόζα ή Όταν η φιλοσοφία μπορεί να μας αλλάξει τη ζωή (μτφρ. Μήνα Πατεράκη-Γαρέφη, 2019) και «Μιλώντας για τη σοφία σε όσους την αναζητούν (μτφρ. Σώτη Τριανταφύλλου, 2020).
[3] Σελ. 239 του βιβλίου
[4] σελ. 31, ο.π.
[5] Ο ίδιος αποκαλεί αυτή τη διχοτομία ως «προσωπικότητα νούμερο 1 και 2», σελ. 37, ο.π.
[6] Σελ. 49, ό.π.
[7] Σελ. 51, ο.π.
[8] Σελ. 65, ό.π.
[9] Σελ. 107, ό.π.
[10] Σελ.123-124, ό.π.
[11] Σελ.190-191, ό.π.
[12] Σελ.195, ό.π.
[13] Σελ. 168, ο.π.
[14] Σελ. 179, ο.π.

Η Ελένη Γουρνέλου είναι απόφοιτος του Τμήματος Ευρωπαϊκού Πολιτισμού & κοινωνική ανθρωπολόγος. Εργάζεται στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου κι έχει συνεργαστεί ως παραγωγός με ραδιοφωνικούς σταθμούς και αρθρογραφήσει σε εφημερίδες της Λέσβου και της Σύρου.