Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που έχουν να αντιμετωπίσουν τα παιδιά καθώς μεγαλώνουν είναι να μάθουν να προστατεύουν τα όριά τους, να πιστεύουν στον εαυτό τους και, σταδιακά, να βρουν τη δική τους φωνή και τη θέση τους στον κόσμο. Κι αυτό δεν είναι εύκολο. Όταν φεύγουμε από τη θεωρία και περνάμε στην πράξη, ο κόσμος μας δεν είναι τόσο συμπεριληπτικός όσο θα θέλαμε.
Για την επιστροφή στο σχολείο διαλέξαμε τρία ολοκαίνουρια βιβλία με κοινό παρονομαστή τη σχέση με τον εαυτό, ως αφετηρία για να μπορέσουμε να χτίσουμε μια υγιή, ασφαλή και γόνιμη σχέση με τον εαυτό μας και με τους άλλους.
Προστατεύω τα όριά μου (4 έως 7 ετών)
Το πρώτο και σημαντικότερο πράγμα που πρέπει να μάθει ένα παιδί είναι η έννοια των προσωπικών ορίων. Το βιβλίο Μεγάλα όχι για μικρά παιδιά ανταποκρίνεται στο αίτημα γονιών και εκπαιδευτικών για ασφάλεια και αυτοπροστασία από την πολύ μικρή ηλικία. Η συγγραφέας του κλασικού πια βιβλίου αναφοράς Ξέρω να λέω ΟΧΙ Χριστίνα Ρασιδάκη, ψυχοθεραπεύτρια και σύμβουλος ανατροφής και διαπαιδαγώγησης, προετοίμαζε χρόνια την ύλη του νέου αυτού βιβλίου, σχεδιασμένου για τις ευαίσθητες ηλικίες 4 έως 7 ετών. Ο εσωτερικός μας κόσμος είναι η «χώρα» μας. Και όπως κάθε χώρα, έτσι και ο εαυτός μας έχει σύνορα – τα όριά μας. Με αυτή την απλή και εύστοχη παρομοίωση ξεκινάει ένα ταξίδι αναγνώρισης και υπεράσπισης των προσωπικών ορίων.
Το βιβλίο μαθαίνει στα παιδιά να χρησιμοποιούν το ΟΧΙ γενικά και κυρίως όταν πρέπει να προστατεύουν τον εαυτό τους. Με λεπτότητα και γλώσσα κατάλληλη για την ηλικία τους αγγίζει τα κρίσιμα ζητήματα του ανεπιθύμητου αγγίγματος (κανόνας του εσωρούχου ή μαγιό), της προσέγγισης από αγνώστους, καθώς και τη διάκριση ανάμεσα στα καλά και τα κακά –ή επικίνδυνα– μυστικά.
Δίνει ακόμα μια σημαντική δεύτερη κατεύθυνση: μαθαίνω τα δικά μου όρια σημαίνει ότι μαθαίνω να αναγνωρίζω και τα όρια των άλλων. Έτσι, τα παιδιά καλούνται όχι μόνο να υπερασπίζονται το δικό τους «όχι», αλλά και να σέβονται το «όχι» του άλλου και να παίρνουν θέση όταν γίνονται μάρτυρες μιας αδικίας.
Πολύ χρήσιμους βρήκα, ακόμη, τους πρακτικούς κανόνες ασφάλειας για παιδιά (π.χ. τι κάνουμε αν χαθούμε, η σημασία της συνθηματικής λέξης), καθώς και τους δέκα κανόνες για μεγάλους (δηλαδή για τους ενήλικες φροντιστές), που τους υπενθυμίζουν τις δικές τους ευθύνες προστασίας και σεβασμού απέναντι στην παιδική προσωπικότητα. Χωρισμένο σε ενότητες και με την πολύχρωμη και εξαιρετικά ζωντανή εικονογράφηση της Φωτεινής Τίκκου, το Μεγάλα ΟΧΙ για μικρά παιδιά μπορεί να γίνει ένα πολύ δυνατό εργαλείο για κάθε παιδί, γονέα ή εκπαιδευτικό.
Εμπιστεύομαι τη φωνή μου (5 έως 9 ετών)
«Άραγε τώρα που έπαιξα με τα αγόρια ποδόσφαιρο, που κορόιδεψα μαζί τους τα κορίτσια, που είπα πως το αγαπημένο μου χρώμα είναι το κόκκινο και όχι το ροζ, ο Ζυλ και ο Ζαχαρίας θα με συμπαθούν περισσότερο;» αναρωτιέται ο Φραγκίσκος σε αυτό το βιβλίο με τη ρετρό εικονογράφηση που μου τράβηξε αμέσως την προσοχή. Το Εγώ είμαι εγώ και κανένας άλλος (Baptiste Beaulieu, εικονογράφηση Qin Leng) καθρεφτίζει ένα πολύ μεγάλο αριθμό σημερινών παιδιών που δυσκολεύονται να πουν όχι. Που φοβούνται την απόρριψη. Που πιστεύουν πως πρέπει να αλλάξουν κάτι από τον εαυτό τους για να γίνουν αποδεκτά. Κι αυτό είναι κάτι δύσκολο που μπορεί να συνοδεύει τον άνθρωπο ακόμα και στην ενήλικη ζωή του.
Όσο ο Φραγκίσκος προσπαθεί να γίνει αυτό που πιστεύει ότι θέλουν οι άλλοι, συμβαίνει κάτι παράξενο: τα γράμματα του ονόματός του αρχίζουν ένα ένα να σβήνονται από το ταμπελάκι του. Με αυτό το συμβάν –που αποτελεί μια καθαρή μεταφορά για τις υποχωρήσεις που κάνουμε στην προσπάθειά μας να αρέσουμε, ξεχνώντας σιγά σιγά ποιοι είμαστε– ο Baptiste Beaulieu δίνει την ευκαιρία στον ήρωά του να αντιδράσει. Και τότε ο Φραγκίσκος αποφασίζει να είναι ο εαυτός του και κανένας άλλος! Και παρασύρει σε αυτή την ελευθερία τον συμμαθητή του τον Ζαχαρία, την κουρασμένη από τις υποχρεώσεις μαμά του και –πιστεύω– τους μικρούς αναγνώστες.
Κι αν, μαμάδες, μπαμπάδες, δάσκαλοι και δασκάλες, έχετε κι εσείς καμιά φορά την αίσθηση ότι έχετε ξεχάσει ποιοι είστε, διαβάστε το μαζί με τα παιδιά. Τα υγιή όρια, η αυτοεκτίμηση και η σχέση εμπιστοσύνης με τον εαυτό χρειάζονται επανάληψη.
Ξεχωριστή φυσιογνωμία στο βιβλίο είναι η δασκάλα που κινείται με αναπηρικό αμαξίδιο, μια σταθερή, ήρεμη παρουσία που –χωρίς να γίνεται επικριτική με τους άλλους μαθητές– προσφέρει στον Φραγκίσκο έναν χώρο όπου δε χρειάζεται να αποδείξει τίποτα. Με ένα χαμόγελο, μια φράση, ένα βλέμμα κατανόησης. Αυτή η δασκάλα είναι ένα πραγματικά ωραίο παράδειγμα!
Ανακαλύπτω τι μπορώ (από 8 ετών)
Τα Χρονικά μιας ασήμαντης σαύρας είναι ένα από τα πιο πρωτότυπα βιβλία φαντασίας που έχω διαβάσει τα τελευταία χρόνια. Παράλογο, έξυπνο, με υπόγειο χιούμορ, διαδραματίζεται σε ένα ανθρωπομορφικό σχολείο με ζώα, όπου ο κεντρικός ήρωας, ο Ζέκε, είναι –ή μάλλον νιώθει– μια ασήμαντη σαύρα. Την ίδια στιγμή ο νταής του σχολείου, ο πελεκάνος Πελικάρνασσους τα έχει βάλει μαζί του. Και σαν αυτά να μην ήταν αρκετά, ο Ζέκε έχει χάσει τον μπαμπά του, η μαμά έχει κατάθλιψη και εκείνος κουβαλάει στο γόνατό του ολόκληρη τη χώρα της Γαλλίας εξαιτίας μιας αρχαίας οικογενειακής κληρονομιάς (θα καταλάβετε όταν διαβάσετε το βιβλίο!). Η αντιπαράθεση ανάμεσα στον Ζέκε και τον Πελικάρνασσους παίρνει εξωφρενικές διαστάσεις, τα πράγματα ξεφεύγουν τελείως από τον έλεγχο και τότε ο Ζέκε αναγκάζεται να αναρωτηθεί: είναι πράγματι τόσο ασήμαντος όσο νόμιζε;
Ο πολυβραβευμένος Πάτρικ Νες, συγγραφέας του εξαιρετικού Το τέρας έρχεται, στήνει αυτή την απρόβλεπτη σχολική περιπέτεια συνδυάζοντας αληθοφάνεια και παράλογο, ενώ κάτω από το χιούμορ μιλά για τον σχολικό εκφοβισμό, τις κοινωνικές ανισότητες, τη φιλία αλλά και ένα συναίσθημα πολύ γνώριμο στα παιδιά. Την αίσθηση ότι είναι λίγα, ότι οι άλλοι είναι πιο ενδιαφέροντες, πιο σημαντικοί. Ο Ζέκε δε θα μεταμορφωθεί ξαφνικά σε έναν άλλον άνθρωπο, συγγνώμη, σαύρα. Κι αυτό είναι ίσως ένα από τα πράγματα που μου άρεσαν περισσότερο στο βιβλίο. Οι καταστάσεις που με ευρηματικότητα στήνει ο Νες τον αναγκάζουν να δράσει και μέσα από τη δράση να ανακαλύψει δυνάμεις που δεν ήξερε ότι είχε, καθώς ο χαρακτήρας και η αυτοεκτίμησή του χτίζονται λίγο λίγο, μέσα από τις επιλογές του. Γιατί δε χρειάζεται να γίνουμε κάποιος άλλος· χρειάζεται να βρεθούμε στην κατάλληλη στιγμή για να ανακαλύψουμε ποιοι είμαστε ήδη.
Τα ασπρόμαυρα σχέδια με μελάνι του Τιμ Μίλλερ συνοδεύουν ιδανικά το χιούμορ Νες, δίνουν εκφραστικότητα στους χαρακτήρες και κάνουν τα σύντομα κεφάλαια πιο ευκολοδιάβαστα και απολαυστικά. Το βιβλίο βρέθηκε στη βραχεία λίστα του Carnegie Medal for Writing 2026 και μέσα στον Αύγουστο το βιβλίο συμπεριλήφθηκε από τους New York Times στα 11 βιβλία που προτείνουν στα παιδιά που αγαπούν το Ημερολόγιο ενός σπασίκλα. Το πιο σημαντικό όμως είναι πως πρόκειται για ένα απολαυστικό βιβλίο, ένα βιβλίο ανατρεπτικό μέσα στο οποίο μπορούν τα παιδιά να δουν τον εαυτό τους, να νιώσουν λιγότερο μόνα, να μη φοβούνται. Κάτι σημαντικό για παιδιά στην προεφηβεία που αρχίζουν να ψάχνουν τη θέση τους στον κόσμο.
Τελικά, πώς να είμαι ΕΓΩ; Το ερώτημα δεν απαντιέται εύκολα, αλλά αν τα παιδιά μάθουν να αναγνωρίζουν τα όριά τους, να ακούν τις επιθυμίες τους και να εμπιστεύονται τις δυνάμεις τους, η απάντηση ίσως τους έρθει λίγο πιο φυσικά. Και, ίσως –ακόμη καλύτερα– να μη χρειαστεί καν να αναρωτηθούν. Απλώς να είναι.
