FILIT – Το βλέμμα της μνήμης και η φωνή της μετάφρασης
Δεκατρία χρόνια τώρα, κάθε φθινόπωρο, στις παρυφές της βόρειας Βαλκανικής, ο κόσμος του βιβλίου έχει τη δική του γιορτή. Συγγραφείς, μεταφραστές, εκδότες, κριτικοί λογοτεχνίας, δημοσιογράφοι, βιβλιόφιλοι, και κάθε είδους και κοπής φιλότεχνοι από την Ευρώπη, και όχι μόνο, μαζεύονται στο Ιάσιο της Ρουμανίας για να κάνουν κάτι αυτονόητο μεν, θεμελιώδες δε. Να μιλήσουν για βιβλία. Να συμφωνήσουν, να διαφωνήσουν, να προβληματιστούν, μα πάνω από όλα να στήσουν αυτή τη γιορτή του λόγου. Μια γιορτή στην οποία όλοι, αυτόχθονες και επήλυδες, είναι καλοδεχούμενοι.
Δεν ξέρω αν στο μακρινό (;) 2013, όταν η παρέα των τριών συγγραφέων (Dan Lungu, Florin Lazarescu, Lucian Teodorovici) έστηνε στην παλαιά μολδαβική πρωτεύουσα το Διεθνές Φεστιβάλ Λογοτεχνίας και Μετάφρασης (γνωστό και αλλιώς με το ακρωνύμιο FILIT), θα μπορούσε να φανταστεί τη δυναμική που θα αποκτούσε αυτή τους η πρωτοβουλία και να φτάσει γρήγορα να αποκαλείται ως «το μεγαλύτερο λογοτεχνικό φεστιβάλ της Ανατολικής Ευρώπης». Το παρόν αποδεικνύει πως μάλλον ξεπεράστηκαν κατά πολύ οι αρχικές τους προσδοκίες. Τόσο που για πρώτη φορά βρήκε τον χώρο της και η ελληνική λογοτεχνία να δηλώσει της παρουσία της.
Ο Ισίδωρος Ζουργός και η Άννα-Μαρία Λουτσέσκου στο Ιάσιο για την παρουσίαση της ρουμανικής μετάφρασης του «Λίγες και μία νύχτες»: Όταν η λογοτεχνία γεμίζει αίθουσες και καρδιές
Ισίδωρος Ζουργός, Λίγες και μία νύχτες, Εκδόσεις Πατάκη, 2017
Ως διερμηνέας στο Διεθνές Φεστιβάλ Λογοτεχνίας και Μετάφρασης του Ιασίου (FILIT), βρέθηκα στη μοναδική θέση να παρακολουθώ από κοντά τη συνάντηση δύο κόσμων: της ελληνικής γραφής του Ισίδωρου Ζουργού και της ρουμανικής διανόησης που την υποδέχθηκε με πηγαίο ενδιαφέρον, όπως καταγράφηκε άλλωστε μέσα από σειρά συνεντεύξεων για τον ρουμανικό τύπο και τη ρουμανική τηλεόραση, και ειλικρινή σεβασμό.
Ισίδωρος Ζουργός – Άννα Λουτσέσκου με Ρουμάνους συγγραφείς σε μια από τις παρουσιάσεις του FILIT
Ο Ζουργός, πρώτος Έλληνας συγγραφέας που προσκλήθηκε στο FILIT, συμμετείχε σε μια από τις πιο αναμενόμενες εκδηλώσεις του εν λόγω φεστιβάλ μαζί με τη μεταφράστρια Άννα-Μαρία Λουτσέσκου, τον ξεχωριστό ηθοποιό, σεναριογράφο και δραματουργό Mimi Brănescu και τη γνωστή συγγραφέα και ραδιοφωνική παραγωγό Ioana Bâldea Constantinescu. Τέσσερις διαφορετικές προσωπικότητες με διαφορετικές αφετηρίες προσπάθησαν και σχεδόν αβίαστα βρήκαν τα κοινά τους λογοτεχνικά σημεία, ανταλλάσσοντας απόψεις και εντυπώσεις γύρω από τη φύση της λογοτεχνίας, την τέχνη της γραφής και την κινητήρια δύναμη ενός δημιουργού. Ο δίωρος περίπου διάλογος που διεξήχθη εκείνο το απόγευμα ήταν ένα μοναδικό μείγμα σεβασμού, ταλέντου, χιούμορ και βαθιάς ευαισθησίας, περίτρανη απόδειξη πως τα βιβλία φέρνουν ακόμη και τους πιο ετερόκλητους ανθρώπους πιο κοντά και πως οι ιστορίες τους συνεχίζονται και πέρα από αυτά. Συγκινητική ήταν η παρουσία πολλών μελών της ελληνικής κοινότητας του Ιασίου, τα οποία μετά το πέρας της εκδήλωσης πλησίασαν και συνεχάρησαν τον Ισίδωρο Ζουργό, θέλοντας, πέρα από ένα αυτόγραφο, να του εκφράσουν τη μεγάλη τους χαρά και την περηφάνεια που έβλεπαν για πρώτη φορά έναν Έλληνα συγγραφέα σε αυτό το τόσο αγαπητό και σημαντικό για αυτούς φεστιβάλ. Παράλληλα, ευχαρίστησαν και την Άννα-Μαρία Λουτσέσκου που μέσα από τη γλαφυρή της μετάφραση τους χάρισε αυτό το νοσταλγικό ταξίδι στη Θεσσαλονίκη του περασμένου αιώνα.
Συνάντηση με τους μαθητές/τριες του καλλιτεχνικού Λυκείου στο Ιάσιο
Την επόμενη μέρα ο Ισίδωρος Ζουργός και η Άννα-Μαρία Λουτσέσκου ανηφόρισαν στον ιστορικό λόφο του Copou, για να συμμετάσχουν στην εκδήλωση του «Alecart», μιας αναγνωρισμένης πολιτιστικής πρωτοβουλίας εκπαιδευτικών και μαθητών με στόχο την προώθηση του πολιτισμού και τη δημιουργική έκφραση των νέων. Μαζί τους στην εκδήλωση ήταν καλεσμένος και o βραβευμένος πεζογράφος George Cornilă. Η αίθουσα του Casa Pogor, ενός κτιρίου με ιδιαίτερη αξία για την ιστορία των ρουμανικών γραμμάτων, ήταν ασφυκτικά γεμάτη: μαθητές, φοιτητές, καθηγητές, αναγνώστες όλων των ηλικιών, όλοι με την ίδια λαχτάρα να ακούσουν, να ρωτήσουν, να συγκινηθούν.
Η συζήτηση κινήθηκε γύρω από τη μνήμη, την ταυτότητα, το πεπρωμένο και εκείνο το «σπίτι» που υπάρχει μόνο στις αναμνήσεις. «Η πραγματικότητα περνά. Η μυθοπλασία μένει. Αν οι αναμνήσεις δεν καταγραφούν, τίποτα δεν έχει συμβεί στ’ αλήθεια» είπε ο Ζουργός, σε μια στιγμή όπου η σιωπή της αίθουσας είχε το βάρος της συγκίνησης.
Η Άννα-Μαρία Λουτσέσκου, «η φωνή μέσα από τη σκιά», όπως την αποκάλεσαν, μίλησε για τη βαθιά σχέση ανάμεσα στη λογοτεχνία και την εκπαίδευση – για τους δασκάλους που εμπνέουν, ανοίγουν δρόμους και καλλιεργούν την ευαισθησία των νέων. Εκεί, στο Alecart, η μεταφράστρια δεν ήταν απλώς συνοδός του συγγραφέα, αλλά ισότιμη συνομιλήτρια. Σπάνια στη δημόσια σφαίρα ο μεταφραστής προβάλλεται με τέτοιο σεβασμό και ισοδυναμία· εκείνη τη βραδιά, όμως, η λογοτεχνία φώτισε δύο φωνές – τη φωνή της δημιουργίας και τη φωνή της μεταφοράς σε άλλο πολιτισμικό πλαίσιο.
Κι εγώ, ως διερμηνέας όλων αυτών των συναντήσεων εκείνες τις ημέρες στο Ιάσιο, ένιωσα την απροσποίητη χημεία να κυκλοφορεί ανάμεσα σε όλους μας – μια διαρκή συνομιλία όπου οι λέξεις περνούσαν από τη μία γλώσσα στην άλλη σαν ανάσα.
Emilia Chebac – Αναγνωστική λέσχη των βιβλιοπωλείων Humanitas – Μια νύχτα που η Θεσσαλονίκη ταξίδεψε στο Βουκουρέστι
Λίγες ημέρες αργότερα, το ταξίδι συνεχίστηκε στην ιστορική οδό Lipscani του Βουκουρεστίου, στη σοφίτα του βιβλιοπωλείου Humanitas, όπου η Emilia Chebac φιλοξένησε τον συγγραφέα. Η αίθουσα, κατάμεστη από Ρουμάνους και Έλληνες αναγνώστες, έμοιαζε να πάλλεται. Για σχεδόν τρεις ώρες, ο διάλογος μεταξύ Ζουργού και Λουτσέσκου μετέφερε την ατμόσφαιρα της Θεσσαλονίκης στο Βουκουρέστι. Όπως έγραψε αργότερα η Chebac, «ποτέ στο βιβλιοφιλικό μου κοινό δεν παρουσιάστηκαν με τόση χαρά οι ιστορίες πίσω από ένα βιβλίο».
Ο Ζουργός, με σεμνότητα και δεκτικότητα προς το κοινό, απέδειξε πως η ειλικρίνεια και η ευγένεια είναι η καλύτερη μορφή «λογοτεχνικού μάρκετινγκ». Η Άννα-Μαρία Λουτσέσκου, όπως τόνισε η Chebac, «αντιμετώπισε τη μετάφραση με τέτοια σοβαρότητα, σαν να εξαρτιόταν η ζωή της από αυτό το έργο». Ήταν μια βραδιά σπάνιας ομορφιάς και αλήθειας. Ο Ζουργός δεν εξηγεί· ανοίγει πόρτες. Δε ζητά να τον κατανοήσεις· ζητά να τον ακούσεις. Και όταν μιλά, η φωνή του μοιάζει να αντηχεί σε δύο γλώσσες: την ελληνική του ονείρου και τη ρουμανική της ευγνωμοσύνης.
Η γλώσσα ως κοινός τόπος
Η παρουσία του Ισίδωρου Ζουργού στη Ρουμανία, από το Ιάσιο μέχρι το Βουκουρέστι, απέδειξε κάτι σπάνιο: ότι η λογοτεχνία μπορεί ακόμη να γεμίζει αίθουσες και να φέρνει τους ανθρώπους πιο κοντά απ’ ό,τι η πολιτική ή η οικονομία. Η μετάφραση, αντί να χωρίζει, ενώνει· γίνεται ο καθρέφτης μέσα από τον οποίο δύο πολιτισμοί αναγνωρίζουν ο ένας τον άλλον. Κλείνοντας αυτή την υπέροχη εμπειρία, κρατώ στη μνήμη μου εκείνες τις στιγμές όπου το κοινό χειροκροτούσε με τα μάτια γεμάτα φως. Ίσως, τελικά, αυτό να είναι το αληθινό νόημα της λογοτεχνίας: να μας θυμίζει ότι, παρά τις γλώσσες, τις αποστάσεις και τις μεταφράσεις, όλοι μοιραζόμαστε την ίδια ανθρώπινη ιστορία.
Η υποδοχή του βιβλίου
Τα μέλη της λέσχης βιβλίου «Η φωλιά των ονείρων» ψήφισαν τα καλύτερα βιβλία του 2025. Ιδού η κατάταξη:
1. «Λίγες και μια νύχτες» του Ισίδωρου Ζουργού (Curtea Veche Publishing)
2. «Μέλισσες και μακρινοί κεραυνοί» της Riku Onda (Anansi. World Fiction)
3. «Ο Ντοστογέφσκι ερωτευμένος» του Alex Christofi
4. «Ζαβαϊντόκ» της Doina Ruști
5. «Ο πόλεμος της συντέλειας του κόσμου» του Mario Vargas Llosa (Humanitas Fiction)
Οι «Λίγες και μία νύχτες» του Ισίδωρου Ζουργού κυκλοφόρησαν σε ρουμανική μετάφραση!
Ο Παύλος Βασιλειάδης είναι διερμηνέας και ιστορικός.
